بیان مسئله: در رصد سفالینه های پیشاتاریخی تل باکون، پژوهش گران همواره بر مطالعات نظری این هنر بومی تمرکز داشته اند، لیک جنبه کاربردی و کارآفرینانه آن غالبا مورد غفلت واقع شده است. از مهم ترین کانون های سفال گری ایران، منطقه باکون و تل(تپه) معروف آن می باشد. ارزش های هنری و زیباشناختی سفال های تل باکون، یکی از وجوه بالقوه و ظرفیت قابل توجه این آثار در کاربردی کردن این ارزش ها و بهره گیری از آن ها در نقش پردازی هنرها و حرفه های امروزی هم چون طراحی پارچه است. از این رهگذر طرح ها و نقش های سفال تل باکون به واسطه قابلیت های دیداری برجسته و نهفته در خود، برای حضور و بازطراحی مجدد بر زمینه پارچه که خود یکی از دیرینه ترین هنرهای بومی و سنتی است، انتخاب گردیده است. بر این مبنا پرسش اصلی پژوهش این است که انواع نقوش ترسیمی بر بدنه سفال های تل باکون کدام است و چگونه می توان از آن ها در طراحی پارچه استفاده کرد؟ هدف: آشنایی بیش تر با نقوش سفال و بررسی تخصصی این نقوش در زمینه های کاربردی دیگر، هدف اصلی این پژوهش است. روش پژوهش: این تحقیق از نوع پژوهش های کیفی و کاربردی است و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است. شیوه گردآوری داده ها نیز از نوع کتابخانه ای است. یافته ها: برخی از یافته های تحقیق عبارت است از: نقوش سفال تل باکون تماما دارای فرم انتزاع و خلاصه شده به کمینه ترین شکل ممکن است که به دو صورت اشکال عادی و غیرعادی (اغراق آمیز) دیده می شوند. هم چنین این نقوش به چهار طبقه گیاهی، جانوری شامل حیوانات، پرندگان، خزندگان، حشرات و ماکیان (ماهی)، انسانی و اشکال هندسی، تقسیم بندی می گردند. چه این که هنرمند سفال گر، دست ساخته خویش را علاوه بر نقوش کمینه، با دو الی سه رنگ محدود (اخرایی، سیاه و قهوه ای)، آراسته نموده است.

مطالعات آزمایشگاهی برای تحلیل سفال های دوره ی پیش ازتاریخی ایران، موجب فهم دقیق تر ما نسبت به فرایند تولید و توزیع آن خواهد شد. در این بین، سفال دوره ی باکون مربوط به هزاره ی پنجم پیش ازمیلاد در گستره ی جغرافیایی جنوب زاگرس و استان فارس، پدیده ای مهم در درک گسترش فرهنگ این دوره در دره ی رود کُر در مرکز فارس و پراکنش آن تا سرحدات شمالی در شهرستان سمیرم است. این سفال ها که اغلب نخودی رنگ و منقوش هستند، به نظر می رسد که مهارت زیادی در ساخت آن ها به کار رفته است؛ لذا در این تحقیق، تلاش شده تا با انتخاب 10 قطعه از این سفال ها از محوطه ی کاوش شده تل مش کریم در سمیرم جهت انجام این آزمایش ها، تبیینی دقیق تر از فناوری سفالگری داشته باشیم. پرسش های اصلی مورد تحقیق، شامل بررسی چگونگی ترکیب و ساختار سفال ها، تفاوت ها و تشابهات آن ها، میزان درجه ی پخت در کوره و نیز آگاهی از وضعیت بومی یا وارداتی آن ها است. این آزمایش ها که شامل آنالیز XRF و پتروگرافی می شود، هر دو در پژوهشکده ی حفاظت و مرمت پژوهشگاه میراث فرهنگی انجام گرفته که بر پایه ی آنالیز پتروگرافی و مطالعات زمین شناسی منطقه ی سمیرم، می توان نتیجه گرفت که سفال ها تولید داخلی و محلی بوده و مربوط به خود منطقه هستند. در این نمونه ها، بافت سیلتی (ریزبلور) و بافت پورفیری دیده می شود و این نتایج نشان می دهد که در تمام نمونه ها، به جز دو مورد 7 و 8، دمای پخت کوره بیش از 800 درجه ی سانتی گراد نبوده است. مطالعات زمین شناسی نشان می دهد ارتفاعات و رسوبات منطقه از سنگ آهک تشکیل شده که در سفال های مورد بررسی، کانی کلسیت به وفور مشاهده گردید. آنالیز XRF نیز وجود کانی کلسیت را تأیید نمود. در این آنالیز، کمترین میزان اکسیدکلسیم مربوط به نمونه های 8 و 9 است و بیشترین مقدار مربوط به نمونه های 10 و 11 است که با نتایج آزمایش پتروگرافی کاملاً همسان است.

تزیین ظرف های سفالی در دوره های پیش از تاریخ و قبل از آغاز نگارش، اهمیت ویژه ای داشته است. ساختار و نقش های روی سفال امکان مطالعه اندیشه انسان گذشته را فراهم می آورند و وابستگی فکر و ذهن انسان را به محیط های طبیعی و اجتماعی که در آن زیسته و رشد یافته است، آشکار می سازند. بنابراین، با بررسی این نقش مایه ها می توان پیچیدگی های ذهنی، ایدیولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی جوامع باستان را مطالعه و تحلیل کرد. نگارندگان با پژوهش روی «دستور زبان» نقش ها و کیفیت زیبایی شناختی سفال های منقوش پیش از تاریخ، سازمان تولید سفال را در یک جامعه باستانی مطالعه کرده اند. جامعه موردنظر در این پژوهش، فرهنگ تل باکون الف است که در اواخر هزاره پنجم و آغاز هزاره چهارم قبل از میلاد در جلگه مرودشت فارس جریان داشته است. تولید سفال در مرحله باکون الف در یک سازمان تولیدی استاندارد و به صورت فرایندی تخصصی انجام می پذیرفته است. الزام ها و ضابطه هایی در ایجاد نقش های روی ظروف سفالی این دوره به کار گرفته شده اند که مهم ترین آن ها عبارت ند از: نهادن نقش مایه ها در کادر و قاب، قرینه سازی، تکرار کردن، معکوس کردن و ساعت گرد کردن جهت نقوش، ایجاد نقوش با تکنیک نقش منفی و استفاده از عناصر نقشی جداکننده. همچنین، این پژوهش ثابت کرده است که رابطه بین نقش ها و شکل ظروف، نسبی بوده است. دستور زبان و شیوه اجرای نقش ها روی خمره ها، جام ها و کاسه ها نشان داده است که اغلب از الگوهای یکسان و مشابهی در اجرای نقش ها بهره گیری شده است.

افزایش سفالینه های منقوش به دست آمده از کاوش های باستان شناسی، امکان تاریخ گذاری علمی به روش های گوناگون و وجود توالی تغییرات در بسیاری مناطق، آن ها را به اسنادی به منظور دست یابی به ذهنیات و اعتقادات مردمان آن دوره تبدیل کرده است، در صورتی که این تصاویر از نظر ظاهری و ذاتی، ریشه های هنر تصویری ما هستند. پژوهش حاضر به روش تاریخی-تحلیلی و با طرح این مساله شکل گرفت که، اصول و مبانی تصویرگری پیش ازتاریخ به چه صورت بوده است؟ هدف، دستیابی به ویژگی های تصویری است و با رویکردی فرمالیستی به بررسی ساختار بصری تصویرنگاری به استناد سفالینه های منقوش فلات ایران خواهد پرداخت. بررسی عناصر و کیفیات بصری به کار گرفته شده در تصاویر، ویژگی های تصویری غالب را مشخص می نماید و زمینه ی دسته بندی نمونه ها براساس اولویت های بصری منطقه که شامل تراکم نقوش، ساختار کلی تصویرنگاری و اجزای آن، تعداد و تکرار نقش مایه ها هستند را فراهم خواهد آورد. گستردگی جغرافیایی، تعدد یافته ها و غنای تصاویر، دلایل انتخاب تل باکون فارس (الف و ب) به عنوان جغرافیای موردی مقاله ی پیش رو است. نمونه های تصویری از طریق مطالعه ی گزارش های کاوش ها و مشاهده ی اشیای موزه ای گردآوری شده اند. یافته های تل باکون ب محدود به تعداد اندکی تکه سفال هستند که در بسیاری از آن ها امکان بازسازی فرم کلی ظرف وجود نداشته و فقط برخی از ویژگی های بصری قابل تشخیص هستند. یافته های باکون الف، در محدوده ی کادر تصویر، نقوش متراکم دارند. تنوع نقش مایه ها بیش از تنوع ساختار و ترکیب بندی است و منجر به خلق تصاویر متنوع شده اند. نقطه، خط و سطوح ساده ی هندسی در بیشتر موارد مکمل نقش مایه ها در تصویر دیده می شوند و تعداد کمی از ظروف، فقط با این عناصر تصویرگری شده اند. هم ارزی بصری بین فضای مثبت و منفی ویژگی منحصربه فرد بسیاری از تصاویر این دوره است. حرکت و چرخش در ساختار غیرنواری و یا در نمونه هایی با نقش مایه ی جانوری اغراق شده و حالت گرایانه بیش تر وجود دارند. روش تصویرگری در غالب نمونه های باکون، نواری است و نمونه های پرنقش یک ردیفه با دو نقش مایه، بیش ترین تصاویر را با به کارگیری سطوح پیچیده ی هندسی تشکیل داده اند.

پژوهش در مبانی هنرهای تصویری، از خلاهای مطالعاتی تاریخ هنر ایران به شمار می رود. در این راستا، پژوهش تاریخی-تحلیلی حاضر، با رویکردی فرم گرایانه و به منظور شناخت ویژگی های بصری تصاویر پیش از تاریخ شکل گرفت. سفالینه های منقوش به دلایلی چون فراوانی و توالی تاریخی، از میان اسناد مصور آغازین، انتخاب شدند. شهرهای باستانی چغامیش و تل باکون به عنوان نمونه های پژوهش جزو اولین شهرها و محل های اسکان دوران نوسنگی در ایران می باشند. گستردگی شاخه های محض و کاربردی هنر تصویری درجامعه کنونی و اهمیت این هنر در ایران از دیرباز تاکنون، ضرورت بازشناسی ریشه های تصویری هنر ایران را معلوم می دارد. پژوهش حاضر، با طرح این مسأله شکل گرفت که اصول و مبانی بصری تصویرنگاری در دوره پیش از تاریخ ایران چگونه بوده است. پیشینه مطالعاتی بسیار اندک در این زمینه، پهنه های فرهنگی متعدد و کثرت یافته ها در محدوده فلات ایران، ضرورت طراحی روشی ثابت برای دستیابی به مشخصه های تصاویر را لازم گردانید که تصاویر سفالینه های منقوش در مناطق مختلف، در قالب آن قابل تحلیل بصری باشند. روش تحقیق، تحلیلی-تطبیقی است و به بررسی موردی پهنه جنوب غربی با محوریت مناطقی چون چغامیش و پهنه فارس با محوریت مناطقی چون تل باکون، با استناد به نقوش سفالینه های آن دوره، می پردازد. تحلیل هنر تصویری از منظر طراحی و با رویکردی فرم گرایانه با مطالعه منابع کتابخانه ای و مشاهده اشیای موزه ای صورت گرفته است و هدف پژوهش، دستیابی به شاخصه های تصویری خاص هر دوره است. اولین و مهم ترین گام در طراحی الگو، تعیین معیارهای ثابت بررسی تصاویر هستند که با عنوان متغیرهای بصری در سه گروه اصلی؛ ساختار کلی، عناصر و کیفیات بصری و نقش مایه ها مشخص شده اند. در مراحل بعد، به تحلیل بصری تصاویر و تطبیق نتایج تحلیل ها پرداخته می شود. بدین ترتیب شباهت ها و تفاوت ها، شاخصه های تصویری مناطق و یا دوره های زمانی را مشخص می کنند. نتایج، نشان می دهد که تراکم نقوش، ساختار ترکیب بندی، حاشیه پردازی، نقش مایه ها، عناصر و کیفیات بصری، معیارهای تمایز تصاویر هستند.

با توجه به خلل نسبی علمی - تحقیقاتی در زمینه شناخت و بررسی نمادهای به کار رفته روی سفالینه های مناطق باستانی و تاریخی تمدن ایران و برای یافتن پاسخ این سوال که نمادهای به کار رفته در سفالینه های مناطق مختلف در دوره ای تاریخی از نظر ترسیم و مفهوم بکارگیری آنها روی ظروف دارای چه وجوه مشترکی هستند، این پژوهش انجام گرفته است. آنچه به عنوان هدف در این مقاله دنبال می شود، بررسی تصویری و مفهومی نمادهای انسانی و حیوانی موجود در سفالینه های مکشوفه در سه منطقه تل باکون فارس، تپه سیلک کاشان و تپه گیان نهاوند با رویکردی تطبیقی است. روش تحقیق در پژوهش حاضر، تحلیلی - توصیفی است. اطلاعات آن نیز با انجام تحقیقات میدانی و مطالعات کتابخانه ای جمع آوری شده است. حاصل این پژوهش، بازنمایی تحلیلی وجوه اشتراک و افتراق نمادهای مشترک در این سه منطقه است که نشان می دهد از نظر ترسیمی نمادهای موجود در سفالینه های تل باکون بسیار پیچیده، متنوع و ماهرانه و نمادهای موجود بر سفالینه های تپه سیلک مسبک و نزدیک به طبیعت ترسیم شده اند. همچنین نمادهای سفالینه های تپه گیان حدفاصل نمادهای سیلک و باکون هستند و از نظر مفهوم بکارگیری، بیشتر نمادها ریشه در فرهنگ و تمدن مردمان این مرز و بوم دارند. بطور کلی نمادهای به کار رفته در سفالینه های تل باکون فارس و تپه های سیلک کاشان و گیان نهاوند با وجود فواصل جغرافیایی این سه منطقه، از نظر ترسیم و مفهوم بکارگیریشان روی ظروف دارای اشتراکات فراوانی هستند.

صنعت شیشه گری از سابقه و قدمت دیرینه ای در ایران برخوردار است. این صنعت در دوره ساسانی همپا با سایر صنایع به پیشرفت های شایان توجهی در فن ساخت و شیوه تزئین دست یافته است. مطالعات پیشین بر روی صنعت شیشه گری این دوره درخشان تاریخی تنها محدود به طبقه بندی و گونه شناسی اشیا بوده است. شناخت اصولی و فنی از پیشینه صنعت شیشه گری در ایران مستلزم مطالعه ای همه جانبه است که می بایست جایگاه علوم جدید و مطالعات آزمایشگاهی در آن لحاظ گردد. هدف نهایی این تحقیق بررسی ساختار صنعت شیشه گری در تل ملیان فارس از دوره ساسانی است که در این راستا مواد خام و شیوه های تولید در صنعت شیشه گری این دوره بر اساس مطالعات آزمایشگاهی مورد بررسی قرار گرفته و نیز شناخت تفسیری قطعات موردمطالعه با استفاده از نرم افزار SPSS و روش آنالیز خوشه ای (Cluster Analysis) امکان دسته بندی قطعات را با توجه به درصد عناصر تشکیل دهنده و مواد به کار رفته در تولید آن ها فراهم نموده است. در راستای تحقق اهداف فوق تعداد 26 نمونه از قطعات شیشه ای به دست آمده از کاوش های باستان شناختی تل ملیان توسط روش PIXE تجزیه عنصری گردید و تحلیل داده های به دست آمده از این تجزیه توسط مقایسه تطبیقی و تحلیل آماری انجام گرفت که منجر به شناسایی دستور ساخت و نوع منبع مورداستفاده جهت تهیه مواد خام برای ساخت خمیر شیشه شد. همچنین با استفاده از تصاویر میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) تزئینات و هوازدگی و تاثیر مواد تشکیل دهنده بر این روند مطالعه گردید.

منطقه فارس به عنوان یک حوضه آبریز درون جاری با داشتن فراوانی نسبی هرزاب ها و رودهای دائمی، بخصوص رود کر و سیوند از گذشته تاکنون استقرارگاه های متعددی را به وجود آورده و مطالعات آن در دوره باکون نیز اهمیت خاصی دارد. نویافته های این پروژه شامل مجموعه ای از سفالینه ها و سایر یافته های باستان شناختی ازجمله اثر مهرگلی و ژتون است که طی یک بررسی در منطق فارس از 62 محوطه یافت شده است. از بین این آثار 44 نمونه سفالی از 15 محوطه باکون الف به همراه 5 قطعه سفال از کاوش های مهروموم های 1932 و 1937 توسط لانگسدورف، مک کان و اشمیت، جهت انجام مطالعات پتروگرافی در نظر گرفته شد. شاخص ترین چیزی که در این آزمایش ها به دست آمده نشان می دهد که ترکیب مشابه در تمام سفال ها ناشی از منشأ یکسان نمونه ها از درون حوزه مورد پژوهش هستند.

یکی از مهمترین فرهنگ های عصر مس سنگی ایران به موازات دشت شوشان و فلات مرکزی، فرهنگ باکون در فارس است. در بین دشت های فارس، استقرار در دو دشت مرودشت و ممسنی از هزاره های دور تاکنون استمرار دارد. به منظور مطالعه ی چگونگی ارتباط عوامل طبیعی با انتخاب زیستگاه ها و نتیجتاً تأثیر این دو بر الگوی پراکندگی محوطه های فرهنگ باکون، طرح بازنگری و بررسی محوطه های دارای این فرهنگ در فارس برنامه ریزی شد و در راستای آن محدوده ی جغرافیایی به مساحت حدوداً 226840 کیلومتر مربع مورد بررسی قرار گرفت. از بین 62 محوطه مورد بازنگری تنها از 38 محوطه، سفال باکون الف به دست آمد. برای تحلیل الگوی استقراری این محوطه ها، در ابتدا روابط میان سکونتگاه ها و میزان تأثیر عوامل محیطی بر نوع انتخاب آن ها توسط نرم افزار بررسی سیستم های اطلاعات جغرافیایی (GIS) مورد سنجش قرار گرفت تا ارتباط بین عوامل محیطی با میزان جذب استقرار محوطه ها مشخص گردد. مطالعه ی اطلاعات به دست آمده، نشان از افزایش وسعت محوطه ها با افزایش ارتفاع از سطح دریا دارد و این همان چیزی است که دشت های فارس را از سایر مناطق فرهنگی ایران متفاوت می کند. سایر عوامل محیطی نظیر فاصله از رودخانه ها و میزان بارش مدل نرمالی را مانند دیگر مناطق نشان می دهد. وضعیت آب وهوایی منطقه، خبر از اقلیمی خشک و نیمه خشک دارد؛ به همین دلیل، هر جا که محیط اجازه داده، حتی در دشت های کم وسعت میان کوهی، گروه های پُرجمعیت ناچار به استقرار شده اند. در این بین محوطه های وسیعی نیز دیده می شوند که با توجه به انبوه داده های باستان شناختی انباشته شده، شاید بتوان آن ها را به عنوان مکان های مرکزی و تأثیرگذار در منطقه به حساب آورد.

تپه ی رحمت آباد، تپه ی باستانی مهمی واقع در دشت کمین در شهرستان پاسارگاد، واقع در استان فارس است که به عنوان یک محوطه باستانی کلیدی با توالی فرهنگی از دوران پیش از تاریخ تا اسلامی شناخته می شود. 10 قطعه سفال از دوره نوسنگی و 5 قطعه سفال از دوره مس سنگی (اوایل باکون میانی) محوطه رحمت آباد با استفاده از روش های پتروگرافی، XRD و XRF به منظور مقایسه ترکیب شیمیایی و سیر تغییرات تکنولوژی سفالگری در دوره­های نوسنگی و مس سنگی مورد بررسی قرار گرفتند. این تپه بر پایه تاریخ گذاری مطلق کربن 14 دارای قدمتی از اواسط هزاره هشتم ق. م است. پراکندگی و تغییرات ترکیب شیمیایی سفال ها در این مرحله بر اساس نمودار رانکین در سیستم SiO2-Al2O3-CaO+MgO مورد مطالعه قرار گرفت و بر اساس آن تمرکز بر تنوع منشاء مواد مورد استفاده برای ساخت سفال، چگونگی ساخت سفال ها و شناخت و مقایسه ی تکنیک ساخت سفال از نوسنگی به مس سنگی در محوطه ی یاد شده مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. مطالعات شیمیایی و مینرالوژی بر روی سفال های مورد آزمایش در این منطقه حاکی از توالی مشخص استفاده از مواد خام یکسان ولی با تکنیک متفاوت در طی دوران نو سنگی و مس سنگی در تپه رحمت آباد است. همچنین پیشرفت و توسعه تکنیک سفالگری مورد استفاده در تپه رحمت آباد، این محوطه را به عنوان یک محوطه شاخص در سیر ترقی تکنولوژی طی دوره باکون در باستان­شناسی حوزه رود پلوار معرفی می نماید.